Cist vazduh je osnov za zdravlje i život ljudi i citavog ekosistema. Vazduh je smjesa gasova koja cini atmosferu, a sastoji se približno od 4/5 azota, 1/5 kiseonika i vrlo malih kolicina plemenitih gasova, ugljen dioksida, vodonika, ozona, vodene pare i raznih necistoca.
Nevolje nastaju kada se ovaj odnos poremeti. Zagadjeni vazduh utice na razlicite nacine na zdravlje ljudi i citav ekosistem. Atmosfera služi i kao sredstvo transporta zagadjujucih materija do udaljenih lokacija i kao sredstvo zagadjenja kopna i vode. Zagadjenje vazduha zavisi prvenstveno od tipa zagadjivaca.
Glavni izvori zagadjenja vazduha su zagrijevanje stanova, industrijske aktivnosti i saobracaj.
Najcešce zagadjujuce materije su ugljenmonoksid (CO), sumpordioksid (SO2), azotdioksid (NO2), mikrocestice cadji. Specificne zagacujuce materije vazduha su i olovo, kadmijum, mangan, arsen, nikl, hrom, cink i drugi teški metali i organski spojevi koji nastaju kao rezultat razlicitih aktivnosti.
Ugljen monoksid (CO) je veoma otrovan gas, bez boje mirisa i ukusa. Ovaj gas nastaje prilikom nepotpunog sagorjevanja fosilnih goriva. Koncetracija od 1% CO u vazduhu je smrtonosna. Ugljen monoksid je toksican u visokim koncentracijama i indirektno doprinosi globalnom zagrijavanju kao prekursor ozona. Emisije poticu uglavnom od saobracaja. U Evropi se emituje oko 125 M tona, ili 11% od ukupne svjetske emisije ovog gasa.
Procjenjuje se da emisija sumpornog dioksida (SO2) u Evropi iznosi 39 M-tona godišnje. Emisija SO2 jedinjenja drasticno je veca u zimskom nego u ljetnom periodu, zbog sagorjevanja fosilnih goriva. Zimski smog pojavljuje se najcešce i najviše u centralnoj, južnoj i jugoistocnoj Evropi. Zato su vlasti u državama ovih regiona krenule u kampanju za redukciju upotrebe vozila u centralnim gradskim dijelovima. Koncentracija SO2 u atmosferi zapadno-evropskih gradova primetno je opala u odnosu na 1970. godinu. Pad koncentracije SO2 u atmosferi rezultat je redukcije korišcenja fosilnih goriva u zagrijavanju domacinstava.
Ozonske rupe
Glavni krivac za uništavanje ozona je hlorofluorokarbon i halon koji se decenijama koriste u sistemima za rashladjivanje i u proizvodnji sprejeva. Hemikalije ispuštene u Zemljinu atmosferu prošlih decenija još uticu na nivo ozona. Oštecenje ozona dovodi do klimatskih šovova za ukupnu floru i faunu, ljudi gube moc imunog sitema, dolazi do pojave raka kože, katarakte ociju i štetnog uticaja prouzrokovanog ultravilentnim zracenjem. Ove pojave narocito su uocljive tokom ljetnjih mjeseci, kada je zracenje najvece. Stoga pretjerano izlaganje suncu svakako treba izbjegavati bar u vremenu od 10 do 16 casova, kada je zracenje ljeti najintezivnije. Zaštitne kreme i ulja koje preporucuju tajkuni farmaceutskih industrija ne mogu biti nikakva garancija da do oštecenja kože i tkiva ne dodje. Svaku promjenu na koži i ocima treba shvatiti ozbiljno, a u težim slucajevima posjetiti doktora. Stoga, zaboravimo bronzani ten ukoliko želimo sacuvati zdravlje. Trenutna velicina ozonske rupe je oko 2,5 Evrope, što je alarmanta cinjenica koja se ne smije zaboraviti.
Kisele kiše
Emitovane kisele supstance kao što su SO2 i azot dioksid (NO2) u atmosferi se mogu zadržati i do nekoliko dana i za to vrijeme preci razdaljinu od preko nekoliko hiljada kilometara, gdje se preobražuju u sulfurnu i azotnu kiselinu. Primarni polutanti SO2 i NO2 i njihovi reakcioni proizvodi nakon njihove depozicije i promjene padaju na površinu zemlje i površinskih voda (kisele kiše) gdje uzrokuju zakiseljavanje sredine. Efekti acidifikacije odražavaju se na: vodene organizme koji su osetljivi na povecanje ph i povecanje toksicnih metala u vodi, biljke su osjetljive na povecanje koncentracije hidrogenovih jona u zemljištu, ljudi takodje trpe posljedice acidifikacije zbog konzumiranja površinske ili podzemne vode koje cesto imaju neprimeren ph i povecanu koncentraciju metala.
Efekat staklene bašte
Ugljen dioksid (CO2) - Uticaj na promjene u atmobiosferi: osnovni naucni dokazi pokazuju da CO2 igra znacajnu ulogu kad je u pitanju efekat staklene bašte. Inace, ovo je prirodni fenomen - rezultat apsorpcije kratkotalasnog Suncevog zracenja koje Zemlja apsorbuje, ali zbog pojasa ugljen-dioksida i drugih otrovnih gasova u atmosferi infracrveni zraci ne mogu da se probiju u kosmos, vec ostaju pod slojem gasova i ponovo ih apsorbuje Zemlja (dugotalasno infracrveno zracenje). Ovaj proces rezultuje efektom zagrevanja atmosfere do tacke koja je mnogo viša nego što bi to normalno bio slucaj, jer je znatno povecana prisutna koncentracija CO2 i drugih gasova staklenika u atmosferi. Posto su za znacajne kolicine gasova staklenika odgovorni upravo antropogeni izvori, ovaj efekat je privukao pažnju javnosti, ali i rezultate i uocene promjene izazvane njegovim dejstvom.
Trend globalnog zagrijavanja
Prema izvještaju Nacionalne zdravstvene akademije SAD-a (NAS) nijedna katastrofa u cjelokupnoj poznatoj prošlosti nece izazvati toliko poguban uticaj na civilizaciju i život na planeti kao što bi to mogao izazvati trend globalnog zagrijavanja. Do sada je o tom pitanju najrelevantnijom smatrana studija objavljena nakon završetka Medjuvladinog panela o klimatskim promjenama, održanog 2001. godine u okviru Ujedinjenih nacija (IPCH), koja prognozira da bi temperatura na površini zemlje do 2100. godine mogla porasti od 1,4 do 5,8 stepeni Celzijusovih. Ova studija predvidja da bi takav rast temperature mogao prouzrokavati otapanje lednika i arktickog polarnog prekrivaca, povecanje nivoa mora, pojavu oluja, destabilizaciju i nestanak životinjskih staništa i migracije životinja prema sjeveru, salinizaciju pitkih voda, masovno uništenje šuma, ubrzan nestanak biljnih vrsta i velike suše.
Ukoliko se uzme u obzir da ce se zahvaljujuci ljudskoj aktivnosti udvostruciti kolicina CO2 koja ce se u ovom vijeku emitovati u atmosferu, mogli bi sazrijeti uslovi za naglu klimatsku promjenu na globalnom nivou, i to možda u razdoblju od nekoliko godina!
