Ekologija je nauka o odnosima izmedju organizama i njihove okoline, smještaju i pojavljivanju u prostoru. Nauka o nacinu života životnih zajednica i o odnosima koji vladaju izmedju živih bica. Rijec ekologija je nastala je od grckih rijeci oikos-kuca, dom, stanište i logos-rijec, govor, znanje.
Ekosistem je prirodna zajednica živih organizama i nežive tvari na jednom odredjenom staništu gdje izmjena tvari medju njima ima kružni tok.
Ekosistem je kompleks živih organizama, njihova životna sredina i svi njihovi medjuodnosi u posebnoj prostornoj cjelini. U abioticke (nebiološke) sastavne dijelove ekosistema spadaju minerali, klima, tlo, voda, sunceva svjetlost i svi drugi neživi elementi; njegove bioticke sastavne dijelove cine svi živi pripadnici. Dvije glavne sile koje povezuju ove dijelove su protok energije i kruženje hranljivih materija. Osnovni izvor energije u gotovo svim ekosistemima je Sunceva energija; energija i organska materija prenose se lancem ishrane u ekosistemu.
Glavne ekološke vrijednosti nekih biljaka: šume crne johe uticu na regulaciju vodnog režima; bagrem je pogodan za pošumljavanje; zova popravlja kvalitet tla...
Ekoturizam je održivo turisticko korištenje prirodnih resursa.Nekada je ekoturizam bio privilegija bogatih i razvijenih. Danas se sve više ljubitelja prirode, turista opredjeljuje za užitak istraživanja rijetkih podrucja netaknute i zašticene prirode.
Endemi su vrste organizama koji žive na jednoj cesto vrlo uskoj, ogranicenoj oblasti.
Ekoloških dvanaest zapovjesti
1. Ne ocekuj od prirode više nego što si joj dao
2. Zaštiti planetu ovu, druge nemamo niti cemo dobiti novu
3. Brini o vazduhu prije nego što ga ugledaš
4. Koristi izvor tako da vodu možemo piti i na rijecnom ušcu
5. Znaj da zemlja daruje samo kada um caruje
6. Sjeti se da je život drveta zalog za drvo života
7. Ne dozvoli da ptice selice odustanu od povratka sa juga
8. Uracunaj cijenu ocuvanja prirode u cijenu svakog proizvoda
9. Ne traži rupu u zakonima prirode
10. Misli o otpadu da ne završimo na njemu
11. Gradeci ne otimaj, vec dijeli sa prirodom
12. Cuvaj sredinu, da bismo izbjegli kraj
Flora je cjelokupnost biljnih vrsta u jednoj oblasti, a fauna je cjelokupnost životinjskih vrsta u jednoj oblasti.
Vazduh je mješavina 78 % azota, 21% kiseonika i 1% raznih inertnih gasova . Posledice zagadjenja vazduha su: ozonske rupe , efekat staklene bašte, kisele kiše, radioaktivno zracenje i povecanje gasova. Covjek bez hrane može izdržati oko 50 dana , bez vode 5 dana, bez vazduha samo oko 5 minuta.
"Izvor zagadjenosti vazduha" - Saobracajna sredstva predstavljaju najveci izvor zagadjenosti vazduha sa 60-80 % ucešca u ukupnom aerozagadjenju. Napr. jedan automobil može godišnje da oslobodi približno1 kg olova koje djeluje na nervni sistem, izazivajuci akutna i hronicna trovanja .
"Efekat staklene bašte" Višak ugljen-dioksida u atmosferi propušta svjetlost i zadržava toplotu, što dovodi do globalnog zagrijavanja Zemlje tj. do "efekta staklene bašte". Posljedice toga su: rast temperature, povecanje kolicine padavina, topljenje lednika, poremecaji podzemnih voda, olujni vjetrovi, suše i sl.
Voda zauzima 70 % Zemljine površine .Covjekovo tijelo sadrži takodje oko 70% vode. Samo 2,5% je slatka voda i nalazi se u raznim oblicima: lednjacima, podzemnim vodama, jezerima, rijekama i sl. Kolicina vode na Zemlji je uvijek ista, a potreba za vodom svakim danom raste. Tri glavna zagadjivaca vode su : gradovi - naselja, industrija i sinteticka sredstva. Štediti tj. racionalno koristiti pitku vodu, ne znaci piti manje vode, manje kuvati, prati, cistiti, kupati se, tuširati ……..vec znaci ne rasipati vodu tj. ne dozvoliti da se ona gubi i nepotrebno nenamjenski otice.
Zemljište-tlo ima veliki znacaj za život na planeti: stanište je covjeka, biljnog i životinjskog svijeta, izvor je vode, energije, minerala i sl. Zagadjenje tla otpadom i hemikalijama, erozija i decertifikacija su posledice negativnog dejstva covjeka i promjene klime na tlo.
Hrana je neophodan izvor života i zdravlja. Kod proizvodnje hrane cesto se koriste aditivi i geneticki modificirani organizmi. Organskom - ekološkom proizvodnjom hrane dobija se kvalitetnija hrana a smanjuje zagadjenje vazduha, vode i zemljišta.
Otpad je glavni problem životne sredine a stvara ga covjek. Postoji pet nivoa tretmana otpada: izbjegavanje, smanjivanje, reciklaža, spaljivanje i odlaganje. Kod odlaganja otpada važno je sortiranje i odlaganje u specijalne kante i kontejnere: u plave-papir; u zelene-staklo; u žute-plastika i slicno.
Postoji pet nivoa tretmana otpada: izbjegavanje, smanjivanje, reciklaža, spaljivanje i odlaganje.
komunalni otpad; nastaje u domacinstvu, uredima i sl.; sadrži 32 vrste;
tehnološki otpad; nastaje u industrijskim i raznim uslužnim djelatnostima i sl.;
opasni opad; nastaje u industriji, uslužnim djelatnostima i u domacinstvu. Ugrožava ljudsko zdravlje i prirodu.
Stare baterije, ulja, akumulatori, antifrizi, boje, lakovi, lijekovi i njihova ambalaža predstavljaju opasni otpad bionerazgradiv a koji ne bi trebalo odlagati u uobicajene kontejnere za smece, ili bacati u kanalizaciju a nikako u prirodu.
Otpadne vode nastaju u raznim industrijskim procesima te zbog velikih kolicina i toksicnosti predstavljaju ogromnu opasnost za život i zdravlje. Postrojenja za precišcavanje otpadnih voda su složena i skupa postrojenja.
Fabrike staklene ambalaže mogu i do 90% nove proizvodnje zasnivati na staklenom otpadu.
PET ambalaža je prozirna plasticna ambalaža za osvježavajuce napitke, jestiva ulja i slicno, koju je moguce potpuno reciklirati. Oznacena je po medjunarodnom standardu.Vrijeme razgradnje otpadne plastike je veoma dugo: od 100 do 1000 god.
"Reciklaža" u prijevodu rijeci znaci ponovljeni ciklus, ponovno kruženje. U sistemu upravljanja otpadom, reciklaža ima tri faze: skupiti, ponovo preraditi i ponovo upotrijebiti. Da bi se omogucio kružni tok tvari u sistemu upravljanja otpadom nužno je odvojeno sakupljati otpad .
Kolektor (lat) sakupljac, sabirac, uredjaj za sakupljanje vece kolicine istoimenog materijala (npr. kolektor vode, otpada)
"Kompostiranje" je najstariji i najprirodniji nacin recikliranja otpada. To je proces mikrobiološke razgradnje organskih tvari.
"Kisele kiše" nastaju kada padavine iz atmosfere donose veliku kolicinu štetnih materija. Negativno djejstvo kiselih kiša na živu i neživu prirodu je višestruko.
Ciklon (grc) je atmosferska pojava karakteristicna po veoma snažnim vjetrovima koji se krecu u vrtlogu oko centra vrlo niskog pritiska. Tehnicki, ciklon je aparat za precišcavanje zraka, uklanjanjem prašine iz zraka uz pomoc centrifugalne sile. Ciklotron je aparat za uvecanje vrtložne mase.
Obnovljiva energija su izvori energije koji se nikad ne iscrpljuju, kao što su vjetar, geotermalni, solarni i hidroelektricni izvori.
Okolina - Okoliš je prirodno okruženje: voda, zemlja, vazduh, biljni i životinjski svijet, covjek, klima, krajolici, kao i okolina - okruženje koje je stvorio covjek (materijalna dobra i kulturno naslijedje te njihovo medjusobno djelovanje).
Prvi propis o zaštiti okoline u svijetu donesen je u Dubrovniku 1272. godine. U njemu se propisuju uslovi gradnje, obaveze u pogledu cišcenja ulica, kao i uslovi za lokaciju tehnološko proizvodnih postrojenja.
Nacela zaštite okoline su: održivi razvoj, predostrožnost i prevencija, zamjena, integralni pristup, saradnja i podjela odgovornosti, ucešce javnosti i pristup informacijama, nacelo zagacivac placa ;
Održivi razvoj: znaci istodobno: osiguravanje ekoloških zahtjeva; osiguranje socioloških zahtjeva i osiguravanje vlasnickih zahtjeva.
Predostrožnost i prevencija: znaci sve radnje kojima se predupredjuju moguce štetne posledice po covjekovu okolinu. Postavljanje filtera za precišcavanje vode, vazduha, redovna kontrola prizvodnih kapaciteta, uputstva, upozorenja…
Nacelo zamjene: Svaku aktivnost koja bi mogla imati štetne posljedice po okolinu potrebno je zamjeniti drugom aktivnošcu koja pretstavlja znatno manji rizik.
Nacelo zaštite okoline: " ucešce javnosti i pristup informacijama"
Svaki pojedinac i organizacije moraju imati odgovarajuci pristup informacijama koje se odnose na okoliš, a kojima raspolažu organi uprave.
Nacelo zaštite okoline: " zagadjivac placa " . Zagadjivac placa troškove kontrole i prevencije od zagadjenja, bez obzira šta je u pitanju: nametanje odgovornosti, naknada ili obaveza.
Aarhus je grad u Danskoj u kojem je 1998.god. donesena tzv. Aarhuska Konvencija .To je pravno - obavezujuci dokument koji obavezuje vlade država da konsultuju svoje gradjane kod donošenja velikih investicionih odluka o promjenama u prirodi i prostoru. Ovaj pravni dokument nisu potpisale vlade svih zemalja.
Biodiverzitet je raznolikost biljnih i životinjskih vrsta u jednoj sredini. Ponekad se raznolikost staništa (razlicita mjesta na kojima organizmi žive) i genetska raznolikost (broj raznolikih populacija jedne iste vrste) smatraju tipovima biodiverziteta. Racuna se da ima od 3 do 30 miliona vrsta na Zemlji i one su nejednako rasporedjene po staništima, jer se 50 do 90 % svih raznolikih vrsta nalazi u tropskim oblastima. Što je raznolikije stanište to je veca šansa da biljke i životinje prežive promjenu ili prijetnju, jer imaju vecu mogucnost da se adaptiraju. Godine 1992. na Svjetskom Samitu donjeta je povelja o ocuvanju biodiverziteta.
Biom je najveca geografska bioticka jedinica: velika zajednica biljaka i životinja sa slicnim potrebama u pogledu uslova sredine. On ukljucuje razne zajednice i razvojne stupnjeve zajednica, a ime mu se daje prema dominantnom tipu vegetacije, kao što su pašnjaci ili cetinarske šume. Nekoliko slicnih bioma sacinjavaju biomski tip; npr. umjereni tip bioma listopadne šume obuhvata biome listopadne šume Azije, Evrope i Sjeverne Amerike. Standardni evropski termin za biom je velika zona života.
Svaki dan u svijetu nestane oko 70 biljnih i životinjskih vrsta, po tri svakog sata, odnosno godišnje 26.ooo( po nekim procjenama i 3o.ooo)
Šume su pluca planete: Najveca šuma jeste Tajga a pruža se u širokom pojasu preko Sjeverne Evrope, Azije i Sjeverne Amerike. Najveca kišna šuma jeste Amazonska kišna šuma koja pokriva podrucje od 7 miliona km2.
Cijela šuma u jednoj nedelji iskrci se da bi udovoljilo potrebe Amerikanaca nedeljnim novinama, drugim rijecima treba posijeci cijelu šumu više od pola miliona stabala.
Nekad su se niti za pravljenje papira dobijala iz starog tekstila. Danas se niti za proizvodnju papira dobijaju uglavnom od drveta. Radi smanjenja upotrebe drveta, teži se proizvodnji novog papira iz starog. To se cini tzv procesom reciklaže papira (papir se može reciklirati maximalno 7 puta). Važno je odvojeno odlaganje, sakupljanje i sortiranje vec upotrebljenog papira. Stari papir se odlaže u plave kante i kontejnere . Proizvodnjom recikliranog papira štedi se 64% energije, 50% vode a osim toga smanjuje se zagadjenje vazduha za 74% i zagadjenje vode za 35%.
Kategorije zaštite podrucja: zašceno prirodno podrucje, nacionalni park, spomenik prirode, zašticeni pejzaž
I - zašticeno prirodno podrucje je zaštita u naucne svrhe ili radi zaštite divljine
II - nacionalni park je zaštita ekosistema i rekreacije;
III - spomenik prirode je zaštita specificnih prirodnih karakteristika;
IV - zašticeni pejzaž je zaštita kopnenih pejzaža, priobalnih podrucja i rekreacije;
"spomenik prirode" je podrucje sa jednom ili više specificnih prirodnih/kulturnih karakteristika od izuzetne ili jedinstvene vrijednosti zbog svojih prirodnih, reprezentativnih ili estetskih osobina ili kulturne važnosti.
"zašticeni pejzaž" je kopneno ili priobalno podrucje nastalo medjusobnim djelovanjem prirode i covjeka sa izuzetnim estetskim, ekološkim i/ili kulturnim vrijednostima i cesto sa velikom biološkom raznolikošcu.
Hemijske tvari koje se upotrebljavaju za uništavanje korova zovu se herbicidi . Korov i štetocine uništavaju pesticidi a insekte insekticidi .
Ambrozija je opasni korov koji ugrožava usjeve, zemlju i zdravlje stanovnika. Izaziva teške alergije disajnih organa, polensku groznicu, gušenje, astmu, infekcije na koži i slicno….Jedna biljka proizvede preko 3.000 zrna cija je klijavost aktivna i do 35. godina. Korjen joj naraste do 4m dubine, a stabljika do 2,5 metra visine. Klija na 6-8 stepeni Celzijusa a period polenizacije (cvjetanja) traje od jula do oktobra kada je i najškodljivija.
ISO je medjunarodna nevladina organizacija za normiranje standarda osnovana 1947god. Izradjuje i objavljuje norme iz tehnickih oblasti. Ime ISO potice od grcke rijeci koja znaci jednak. ISO 14.000 i ISO 9000 su samo dva niza medju više hiljada standarda koje je dosada objavila ISO organizacija. Ovi standardi se danas primjenjuju u zaštiti covjekove okoline.
Važni ekološki datumi:
02.februar - Svjetski dan vlažnih staništa
21.mart - Svjetski dan šuma
22.mart - Svjetski dan voda
07.april - Svjetski dan zdravlja
22.april - Dan planete Zemlje
03.maj - Dan Sunca
31.maj - Svjetski dan nepušaca
05.juni - Svjetski dan zaštite životne sredine
08.juni - Dan zaštite planinske sredine
17.juni - Svjetski dan suzbijanja suše i nestašice vode
16.septembar - Dan zaštite ozonskog omotaca
22.septembar - Dan bez automobila
26.septembar - Medjunarodni dan planina
15.oktobar - Medjunarodni dan pješacenja
16.oktobar - Svjetski dan hrane
28.decembar - Medjunarodni dan biološke raznovrsnosti
"KEAP/LEAP" je kantonalni/lokalni - opštinski ekološki akcioni plan o zaštiti okoline. Projekat Regionalnog ekološkog centra, strateški razvojni program kantona/opštine.
